ที่สุดของผ้าฝ้ายทอมือย้อมสีธรรมชาติของไทย

ไปกัน เรานุ่งซิ่นไปเที่ยวกัน !! 
เมื่อคำสัญญาของ 3 สาวดังขึ้น การเดินทางเยือนจังหวัดเชียงใหม่ ดินแดนล้านนาบนคำมั่นสัญญาว่าเราจะนุ่งซิ่นตลอดการเดินทางก็เกิดขึ้น จุดหมายปลายทางของสาวนุ่งซิ่น ถูกชี้เป้าอย่างไม่ต้องลังเลเลยว่าจะต้องเป็นสถานที่ที่มีผ้าแพรพรรณ และมีเรื่องราวศิลปวัฒนธรรมให้เรียนรู้ ให้สัมผัสจากประสบการณ์จริง มีโจทย์ยากเพียงข้อเดียวคือ    อยากชมผ้าที่เป็นที่สุดของผ้าทอมือย้อมสีธรรมชาติ เจ้าถิ่นพื้นเมืองแนะนำเสียงแข็งว่าต้องเป็นสถานที่นี่เท่านั้น ที่ซึ่งมีเรื่องราวภูมิหลังมากกว่า 60 ปี  

“ ว้าวววว !!! ” เสียงร้องของสามสาวดังขึ้นพร้อมกัน เมื่อเห็นภาพซุ้มประตูไผ่ ต้นสูงเขียวเสียดฟ้า โค้งรับลู่ตามลมเป็นประตูทางเข้าบ้านไร่ไผ่งาม พิพิธภัณฑ์ป้าแสงดา อยู่อำเภอจอมทอง นอกตัวเมืองเชียงใหม่ อยู่ติดกับลำน้ำปิง

ข้าพเจ้ามองโดยรอบเป็นกลุ่มอาคารไม้สัก สร้างแบบพื้นถิ่นดั้งเดิมยกใต้ถุนสูง อยู่ท่ามกลางแมกไม้ธรรมชาติ มีเสียงนก เสียงแมลง และเสียงใบไม้สีกันคล้ายกับตั้งใจบรรเลงเพลงสักเพลงในความคิดข้าพเจ้า ทั้งสถานที่และบรรยากาศที่สุดของธรรมชาติแบบนี้เอง ที่ก่อกำเนิดที่สุดของผ้าทอธรรมชาติ และการย้อมสีธรรมชาติที่ข้าพเจ้ากำลังตามหา

“เรื่องราวเล่าขานมากว่า 60 ปี พิพิธภัณฑ์แห่งนี้ก่อตั้งปี 2537 โดยป้าแสงดา บันสิทธิ์ สตรีผู้รักการทอผ้าตั้งแต่อายุ 12 ขวบ ท่านเป็นศิลปินแห่งชาติสาขาทัศนศิลป์ (การทอผ้า) ประจำปี 2529 จนถึงวันนี้แม้ท่านจะจากไปแล้วแต่ผลงานของท่านยังคงสืบทอดสู่รุ่นลูกรุ่นหลานมาจนถึงปัจจุบัน”   ข้าพเจ้ายืนยิ้มคนเดียวตอนอ่านประวัติของท่านที่ติดไว้บนเรือนไม้ เป็นสถานที่จัดแสดงภาพถ่ายของท่าน ผ้าโบราณ และเส้นฝ้ายที่ย้อมด้วยสีธรรมชาติจากชิ้นส่วนต่างๆ ของพันธุ์ไม้ รวมทั้งอุปกรณ์ทอผ้าดั้งเดิม อาทิ กี่ เผี่ยน กวง และบ่าก๊วก แต่พอหันหลังกลับมาสะดุ้ง เบิกตาโพงค้าง ด้วยความตกใจ
 
ข้าพเจ้ากระพริบตาถี่ๆ แต่ทันทีที่ตั้งสติได้ มือยกพนมไหว้ ปากกล่าว “สวัสดีค่ะ” เมื่อเห็นสตรีตรงหน้ายิ้มให้ แล้วท่านเอ่ยแนะนำตัวเองว่า “ป้าปิ้ง” ท่านเป็นลูกสาวคนเดียวของป้าแสงดา ใบหน้าป้าปิ้งเหมือนคุณแม่อย่างกับถอดพิมพ์มา ข้าพเจ้าโผเข้ากอดด้วยความเป็นเกียรติ หัวใจแห่งความภูมิใจยิ้มกว้าง เพราะแท้ที่จริงโอกาสผู้มาเยือน จะได้พบป้าปิ้ง หรือคุณเสาวนีย์ บันสิทธิ์ ยากนัก

ป้าปิ้งอายุ 70 กว่าปีแล้ว เป็นผู้สานต่องานที่แม่รัก ด้วยความมุ่งมั่น และคุณเนาวรัตน์ บันสิทธิ์ ลูกสาวป้าปี้ง ทายาทรุ่นที่ 3 ได้รับรางวัลสุดยอดทายาทศิลปิน ในโครงการ “ทายาทหัตถศิลป์” ในงานเทศกาลนวัตศิลป์นานาชาติ ปี 2556   ทำให้ชื่อเสียงของผ้าฝ้ายทอมือย้อมสีธรรมชาติ ยังคงเป็นที่โด่งดังทั้งในและต่างประเทศ “ผ้าฝ้ายทอมือย้อมสีธรรมชาติของป้าแสงดา งดงาม ล้ำเลิศ ยากที่จะหาผู้ใดเทียบ มีคุณสมบัติที่โดดเด่น คือ การใช้ฝ้ายพันธุ์พื้นเมือง ย้อมด้วยสีธรรมชาติที่ได้จากพันธุ์ไม้พื้นเมืองหลากชนิดที่ทดลองและคิดค้นโดยป้าแสงดา   การออกแบบลวดลายการทอเฉพาะตัวจากประสบการณ์และธรรมชาติรอบตัว ทำให้คุณภาพ สีสัน และลายผ้าจึงงดงามมีเอกลักษณ์ไม่ซ้ำใคร”__ นั่นเป็นคำพูดของป้าปิ้ง

ข้าพเจ้าเดินชมผ้าทอที่โชว์ จ้องมอง พร้อมมือจับสัมผัสหลายผืน ผ้าฝ้ายผืนหน้ากว้างไม่ถึง 110 เซนติเมตรตามขนาดผ้าซิ่นทั่วไป เสน่ห์พื้นผิวผ้าไม่เรียบเนียนนัก เป็นเส้นเป็นปมบ้าง ผ้าเนื้อหนา ด้วยงานทอจากฝ้ายเส้นใหญ่แบบฝ้ายเกลียว 
แต่อีกหนึ่งความสวยต้องตาต้องใจคือสีบนผืนผ้า ลักษณะสีธรรมชาติที่ไม่เข้มชัดจนสีโดด แม้จะเป็นผ้าทอสีพื้นก็ยังเห็นเป็นลายเพราะความเหลื่อมของสีธรรมชาติแต่ละเส้นฝ้ายไม่เท่ากัน ผ้าที่ทอสลับเส้นยืนขาวเส้นพุ่งสีเห็นเป็นลายคล้ายหางกระรอก ผ้าที่ทอลายวางลวดลายเกล็ดเต่า  ลายงา ลายไตรรัตน์ก็งดงามสุดบรรยาย
 
สาระเรื่องเส้นใยผ้าฝ้าย และ สีธรรมชาติ ข้าพเจ้าอ่านรวบรวมเก็บมาฝากเพื่อให้เป็นความรู้ และเป็นเรื่องราวที่ร่วมกันสืบสานภูมิปัญญาพื้นบ้าน ดังนี้

เส้นใยฝ้าย ผ้าฝ้าย ผ้าฝ้ายทอป้าแสงดา ไม่ใช่มีเพียงเทคนิค การการปั่นมือฝ้ายและทอผ้าแบบโบราณ แต่เส้นใยฝ้ายธรรมชาติแท้เป็นหัวใจสำคัญ ผ้าฝ้ายเนื้อดีจะมีเนื้อผ้าค่อนข้างเหนียว ไม่ค่อยยืดหยุ่น แต่ดูดซึมน้ำได้ดี ระบายอากาศและความร้อนได้ดีมาก ทำให้มีคุณลักษณะเหมาะสมกับทั้งฤดูหนาวและฤดูร้อน
เส้นใยฝ้าย (Cotton) มาจากต้นฝ้ายซึ่งเป็นไม้ยืนต้น สูง 50-150 เซนติเมตร พืชตระกูลเดียวกับวงศ์ชบา “ดอกฝ้าย” เมื่อติดเป็นผลจะเรียกว่า “สมอฝ้าย” และจะแตกปริเมล็ดที่มี “ปุยฝ้าย” ออกมาเมื่อผลแก่จัด
เจ้าปุยฝ้ายขาวบริสุทธิ์ หรือบางสายพันธุ์ก็มีสีน้ำตาลจางๆ จะถูกนำมาผ่านกระบวนการค่อนข้างซับซ้อน อาทิ การอิดฝ้ายคือการแยกเมล็ดออก การผัดฝ้ายคือการพันปุยฝ้าย กว่าจะมาถึงขั้นตอนการปั่นฝ้าย คือการดึงหางฝ้ายออกมาเป็นเส้นฝ้าย เพื่อย้อมสี และทอผ้าต่อไป

สีย้อมธรรมชาติ  ป้าแสงดาวใช้กรรมวิธีการย้อมสีธรรมชาติ มีบ่อหมักสีธรรมชาติ และศึกษาทดลองสีย้อมธรรมชาติเริ่มต้นจากการปลูกเอง ตัวอย่างพันธุ์ไม้ เช่น คำเงาะ มะตูม ตัวอย่างเมล็ด เปลือกไม้ หรือใบไม้ เช่น ฝาง คราม คำเงาะ มะเกลือ และเพกา รวมทั้งยังใช้ส่วนต่างๆ ของพันธุ์ไม้นานาชนิด    ข้าพเจ้าขอยก ตัวอย่างโทนสีจากธรรมชาติ เช่น 
1.สีแดง เมล็ดคำแสด แก่นฝาง เปลือกสมอ สะเดา ส้มเสี้ยว แก่นกะหล่ำ แก่นประดู่ ดอกกระเจี๊ยบ ดอกมะลิวัลย์ และรากยอป่า 
2.สีเหลือง หัวขมิ้นชัน ขมิ้นอ้อย หัวไพร ดอกผกากรอง ดอกคำฝอย ดอกดาวเหลือง ดอกกรรณิการ์ แก่นแค แก่นฝรั่ง แก่นไม้พุด แก่นขนุน ต้นสะตือ ผลดิบมะตูม รากฝาง และใบเทียนกิ่ง ใบมะขาม
3.สีน้ำเงิน ใบบวบ ใบหูกวาง เปลือกเพกา ต้นมะริด สมอ กระหูด และดอกอัญชัน
4.สีม่วง ผลลูกหว้า หม่อน และเปลือกผลมังคุด
5.สีเขียว เปลือกต้นเพกา สมอ และใบเตย ใบกระเพรา
6.สีชมพู ต้นมหากาฬ ต้นฝาง และแก่นหางนกยูง
7.สีน้ำตาล เปลือกไม้โกงกาง สีเสียด พะยอม ผลทับทิม สนทะเล แสมดำ นนทรี มะหาด แก่นคูณ และแค
8.สีดำ ผลมะเกลือ ผลตับเต่า เปลือกรกฟ้า และ ใบกระเม็ง 

ผ้าฝ้ายทอมือย้อมสีธรรมชาติอันโดดเด่นงดงาม เป็นเหมือนกับงานศิลปะที่ร้อยเรียงสีสันธรรมชาติจากภูมิปัญญาท้องถิ่นที่สร้างสรรค์ขึ้นจากสองมือสตรีไทย​  ทำให้หัวใจข้าพเจ้าตะโกนเสียงดังว่าช่างเป็นคำตอบที่ตอบโจทย์ การตามหาที่สุดของแพรพรรณในดินแดนล้านนา บนแผ่นดินไทยผืนนี้  

Credit Photo : NariNa
บทความสงวนลิกขสิทธิ์ตามพรบ ลิกขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 
ที่มา : บ้านไร่ไผ่งาม พิพิธภัณฑ์ป้าแสงดา จังหวัดเชียงใหม่
นายเผ่าทอง ทองเจือ,ผ่อผ้างามฯ, กรุงเทพฯ,บจก.สยาม เอ็ม แอนด์ บี พับลิซซิ่ง, ครั้งที่ 1. 2561
http://www.northern.ac.th/north_research/p/document/file_14908366391.pdf
SHARE
Written in this book
หัวใจรักษ์ผ้าซิ่น
เพียงด้วยหัวใจหลงรักความงามและด้วยหัวใจอนุรักษ์​ภูมิปัญญาบนผืนผ้า​ไทย ทำให้หลายช่วงของชีวิตมีโอกาส อ่านศึกษา เดินทาง​ เรียนรู้ สัมผัส​ แกะรอยเรื่องราว จึงขอบันทึกฝากไว้ใน ebook เล่มนี้ __เรื่องราววิถีชีวิตไทย ที่ถักทอบนผืนผ้า ฝันไม่อยากให้เป็นเพียงตำนาน ขอคงไว้สู่สตรีรุ่นต่อรุ่น__
Writer
NariNa
Writer vs Dream
_ Find to Found A day _

Comments

SaaSky
3 days ago
ไม่เคยคิดว่าผ้าทอมันจะงดดงามขนาดนี้ ขนาดแค่อ่านนะคะ
ขอบคุณมาก
Reply
NariNa
3 days ago
เห็นคอมเมนท์​แล้ว​ ปลื้ม​เลยค่ะ
อาการยิ้มค้าง​แล้ว
suwaratsri
3 days ago
นึกภาพความสวยงดงามของผืนผ้า..ฝ้าย..ที่ปลูกเข็นเป็นเส้น..ทอเป็นผ้าย้อมสีดำจากมะเกลือ แม่ตัดเย็บเองด้วยมือ ติดกระดุมสีขาวเรียงแถวยาว...ต้องไปรื้อหาเสื้อตัวงาม...ค่ะ...ขอบคุณเกร็ดความรู้เรื่องการย้อมสีจากธรรมชาติ  ค่ะ 
Reply
NariNa
3 days ago
รื้อมาชื่นชม​ ถ่ายรูป​มาฝากสมาชิก​บ้านชวนนุ่งซิ่นฯด้วยนะคะ​
Papilion
3 days ago
งั้นๆ 🤭
Reply
NariNa
3 days ago
ลบเม้นไปเลย​ เม้นแบบนี้​ 555
เรื่องออกจะลึกซึ้ง​
Papilion
3 days ago
55555555 🤣🤣🤣😝😋
Papilion
3 days ago
เป็นเรื่องราวที่น่าสนใจครับ ชอบผ้าฝ้าย ชอบสีธรรมชาติ
ผ้าฝ้าย+ย้อมสีธรรมชาติ จึงเป็นอะไรที่ดูมี story ในเอกลักษณ์วิถีถิ่น
เมื่อมี story ก็จะทำให้มี texture ที่ดี
เพียงแต่ ไม่ทราบว่ามีผลิตภัณฑ์จากผ้าฝ้าย ของสุภาพบุรุษและบุรุษที่ไม่สุภาพ บ้างหรือเปล่าครับ?
😊
Reply
Papilion
3 days ago
ทอเป็นหรือเปล่าไม่รู้ ชี้ไม้ชี้มือ โอ้โฮ เสื้อผ้าหน้าผม accessory... น่าให้ถือจ้องถ่ายแบบจะดีกว่า 😄
...แต่ลายผ้าถุงน่าสนใจ ไม่รู้เรียกลายอะไร ดูสวยดี 🤔
NariNa
3 days ago
ภาคอีสานมีผ้าฝ้ายทอสีธรรมชาติอยู่หลายแหล่งนะคะ  อย่างฝ้ายสีคราม​ ฝ้ายกะตุ๋ยทอลายฝากะตาด (ลายเกล็ดเต่า)นักเขียนเคยซื้อมา  โดยส่วนตัวชอบนะลองหาซื้อหามาใช้นะคะ
Papilion
3 days ago
ผมใส่ผ้าฝ้ายย้อมคราม เกือบทุกวันเลยครับ 😁😊