วิศวกรผู้หลงรักการตลาด และเชื่อว่าธุรกิจกับสังคมงอกงามไปพร้อมกันได้ (2)
บทเรียนที่ 1: คนนอกวงการ
“มีสองเหตุการณ์ที่ทำให้เรามาถึงจุดนี้ของชีวิต และส่งผลให้เรามาเริ่มต้นทำ Social Enterprise เหตุการณ์ที่หนึ่งคือ เราถูกชวนให้เป็น mentor ในงานประกวดแผนธุรกิจด้าน Social Enterprise เราก็ได้ไปคุยกับหลายๆ คนถึง background ว่าเขาทำอะไร ธุรกิจนี้เกิดจากอะไร เขาเข้าใจไหมว่ารากของสิ่งที่ทำอยู่ตรงไหน ซึ่งบางคนก็มี แต่ส่วนใหญ่จะไม่ค่อยมีราก จากนั้นเราก็ชวนคุยในมุมที่เราถนัด นั่นคือการแก้ปัญหาไม่ว่าจะรากลึกหรือรากตื้น มันเป็นธุรกิจได้จริงๆ หรือเปล่า เราตั้งคำถามกับเขา ส่วนใหญ่เขาก็บอกว่าเป็นธุรกิจได้นะ เขาจะหาเงินแบบนี้ๆ ซึ่งคำว่าหาเงินมันก็อาจจะออกมาเป็นสินค้าบ้าง บริการบ้าง คำถามที่ถามต่อคือ ‘เคยทดสอบจริงๆ ไหมว่า สิ่งที่เขาเรียกว่าเป็นสินค้าหรือบริการนั้น มีลูกค้าอยู่จริงๆ หรือเปล่า ลูกค้าซื้อไหม และซื้อต่อเนื่องไหม’ คำตอบก็คือ มีคนซื้อแน่นอน เพราะการซื้อทำให้คนซื้อได้ช่วยแก้ปัญหา และสินค้าเป็นเชิงคราฟต์ที่คนชอบซื้อ

“ผมจะเถียงทันทีเพราะรู้ว่าต้องไม่ใช่แน่นอน ผมบอกว่า การซื้อเพราะช่วยก็คือการบริจาค และเราจะไม่ซื้อพวงกุญแจทุกสัปดาห์ ซึ่งเขาก็ตอบมาว่า business plan ของเขาอาจยังไม่ชัด แต่ไม่เป็นไร พอทำงานไปซัก 2-3 ปี จะค่อยๆ พัฒนาเรื่องนี้ขึ้นมา ผมก็บอกว่า เป็นไปไม่ได้ เพราะถ้า ณ วันแรกคุณไม่สามารถบอกได้ และ business plan คุณเป็นแบบนี้ ไม่มีทางหาได้ใน 3 ปีข้างหน้าแน่นอน
“คำพูดหนึ่งที่ทำให้ผมรู้สึกว่า ‘ฝากไว้ก่อนนะมึง’ ก็คือ ‘พี่อยู่ในภาคธุรกิจ พี่อาจจะไม่เข้าใจคนที่ทำงานภาคสังคม’ ในครั้งนั้นผมรู้สึกว่า มึงพูดคำนี้กับคนอื่นได้ แต่กับกูไม่ได้เด็ดขาด อันนี้คิดในใจนะ (หัวเราะ) 
“แต่ว่าสิ่งที่เราพูดไม่ค่อยมีคนเชื่อเพราะเราเป็นคนนอกวงการ เวลาคนถามว่าพี่ทำอะไร เราก็บอกว่าเป็นที่ปรึกษาด้านธุรกิจ เขาก็จะบอกว่า นอกวงการ เราก็คิดว่า เฮ้ย หรือว่าเราต้องเป็นคนในวงการวะ เขาถึงจะเชื่อ คนในวงการก็หมายถึงว่า เป็น SE เต็มตัว”  

บทเรียนที่ 2: คนอื่นหรือเรา ที่ไม่เข้าใจ
“เหตุการณ์ที่สองแรงกว่า เราไปเจอในโซเชียลว่า มีวงที่อยากชวนคนที่สนใจแก้ปัญหาสังคมมา brainstorm กันในการรณรงค์แก้ไขปัญหาเหมืองทองแห่งหนึ่ง ซึ่งพี่คนที่เป็นแกนนำเพื่อต่อสู้กับเหมืองที่ไม่ชอบธรรม เขาก็คิดว่ารณรงค์มาแล้วสู้ยาก มีใครสนใจจะทำงานนี้แล้วมาช่วยกันไหม เราก็คิดว่า ถึงเวลาของเราแล้ว เรามีมุมที่ต่างกับเขาแน่นอน เพราะคนส่วนใหญ่ที่ทำงานนี้จะเป็นนักกิจกรรม แต่เราทำงานภาคธุรกิจมาก่อน ฉะนั้นเรารู้ว่าภาคธุรกิจเขาคิดอย่างไร และเรานี่แหละคือจิ๊กซอว์สำคัญที่จะเปลี่ยนสถานการณ์นี้ได้

“พอไปร่วม เขาก็แนะนำตัวกัน มีอาจารย์ นักศึกษา NGO นักเคลื่อนไหว เราก็แนะนำตัวว่า ‘ผมชื่อ ธนัน รัตนโชติ ทำงานที่ปรึกษาและด้านการตลาด และเป็นที่ปรึกษาความเป็นไปได้ในการเกิดโครงการใหญ่ๆ ของรัฐมาแล้ว’ หลังจากแนะนำเสร็จ บรรยากาศมันเริ่มมีไอสีเทา เกิดความตึงเครียด ทุกคนเริ่มมองผมไม่เหมือนเดิม พอเราเสนอไอเดียอะไรไปเขาก็เริ่มไม่อยากฟัง สุดท้ายก็ขอให้เรากลับ ด้วยเหตุผลที่เขาไม่แน่ใจว่าเราเป็นใคร เราอาจจะเป็นคนจากฝั่งเหมืองก็ได้
"เราเดินทางกลับบ้านซึ่งไกลมาก ในใจก็คิด ‘โถ่เอ้ย พวกคุณสู้เขาไม่ได้แน่ๆ เรามาช่วยแท้ๆ กล้าไล่เรากลับได้ยังไง’ แต่ในสถานการณ์ที่เกิดขึ้น มุมหนึ่งที่เราคิดได้คือ หรือเราจะไม่เข้าใจบางเรื่องของการทำงานภาคสังคม”  
บทเรียนแรกคือความท้าทายที่สร้างแรงฮึดให้ธนันกระโดดสู่การทำงานแบบ SE หากแต่บทเรียนที่สองได้สะกิดเขาให้รู้ตัวว่า เขาเข้าใจการทำงานเพื่อสังคมจริงหรือ แล้วถ้าอยากทำงานเพื่อสร้างความเปลี่ยนแปลง เขาควรเข้าใจเรื่องนี้อย่างไร

“จากเหตุการณ์นั้น ผมได้มาเรียนหลักสูตรของอาจารย์ชัยวัฒน์ ถิรพันธุ์ ที่สอนเรื่องผู้นำยุคใหม่ในมุมเชิงมนุษย์ ได้มาอยู่ในแวดวงของคนที่ใส่เสื้อผ้าฝ้ายพื้นเมือง พันผ้าพันคอ สะพายย่าม และมานั่งคุุยกันมาสะท้อนมุมมองและเรียนรู้ร่วมกัน เพื่อนๆ เขารู้สึกว่าเราแปลกมาก แต่เป็นแปลกที่ดีนะ เพราะคนทำงานเพื่อสังคมจะไม่ค่อยคิดในแบบที่เราคิด และเขาก็จะคิดอะไรที่เราไม่เคยรู้ว่ามีแบบนี้เหมือนกัน ใช้เวลา 4-5 ปีในการเรียนรู้อยู่กับสังคมใหม่นี้

"เราได้เรียนรู้มิติที่คราวนี้มันไม่ใช่เรื่องแค่วิเคราะห์ปัญหาที่สาเหตุแล้ว แต่เราเริ่มเข้าใจคำว่า ระบบนิเวศของปัญหา (ecosystem) แล้วจึงทำให้เริ่มมองและออกแบบวิธีการที่เกี่ยวข้องกับ ecosystem ด้วย เริ่มมีความคิดเวลามองปัญหาต่างๆ ในมุมที่มันอาจจะมีบางอย่างอยู่นอกซีนมากขึ้น หรือถ้าเราสนใจปัญหาไหน ก็รู้ว่าจะต้องศึกษามากกว่าแค่ปัญหาที่ปรากฏอยู่ตรงหน้า นี่คือสิ่งที่เกิดขึ้นกับเราในช่วง 5 ปีที่ผ่านมา”

จิ๊กซอว์ของชีวิตเริ่มปะติดปะต่อความคิดของธนันจนเป็นรูปเป็นร่าง จากการออกไปตามหาความรู้ ความสัมพันธ์ และบทเรียนยากๆ ในการทำงานเพื่อสังคม ถึงตรงนี้ธนันพาเรานั่งไทม์แมชชีนกลับไปสำรวจตัวตนของเขาอีกครั้ง และบทเรียนของชีวิตที่ตกตะกอนแล้ว ได้สอนเขาว่า

“trust เป็นเรื่องสำคัญมาก โดยเฉพาะในประเด็นที่ร้อน เพราะถ้าเราคิดว่าอยากช่วยคนคนนี้ เราไม่สามารถที่จะอยู่ดีๆ เดินเข้าไปในวงนี้ได้ และไม่สามารถไปชี้ด้วยว่า อันนี้ไม่ใช่ เพราะเรายังไม่ได้ trust กัน เพราะในสังคมนี้ลักษณะนี้ 
คุณต้องตั้งตนขึ้นมาว่า คุณเชื่ออะไร ต้องชัดว่าเราค้นพบหน้าที่ในชาตินี้แล้วว่าเราต้องการแก้อะไร และจงลงมือทำให้ปรากฏขึ้น เช่นนั้นแล้วเดี๋ยวแสงสว่างของคุณจะปรากฏขึ้นในจักรวาลนี้ และคนที่ทำงานจะเชื่อมกันเอง”  
ถึงเวลาลงสนามจริง
“ในสมัยนั้นจะมีคำใหม่ คือ Startup ที่มีข้อดีอย่างหนึ่งคือก่อนหน้านี้ Social Enterprise คือการแก้ปัญหาแต่ทำเป็น business model แต่ Startup คือโอกาสของไอเดียที่มีความสร้างสรรค์หรือมีนวัตกรรมที่ดี มีรูปแบบที่ขยายการทำงานได้เร็ว รวมทั้งสามารถดึงดูดทรัพยากรหรือเงิน มาเริ่มต้นในการก่อร่างสร้างธุรกิจโดยที่ไม่เหมือนกับ SME เพราะ SME คือถ้าอยากได้เงินมาทำธุรกิจ มีบ้าน มีที่ มีอะไรก็เอาไปเข้าธนาคารแล้วเอาเงินออกมา แต่ Startup ใช้แค่ไอเดียที่ดีก็สามารถแลกเงินได้ เราเริ่มสนใจสิ่งนี้เพิ่มขึ้น” 

อีกครั้งที่ธนันพาตนเองไปศึกษาในทุกๆ เวทีของ Startup ควบคู่ไปกับ Social Enterprise เพื่อเชื่อมแนวคิดของทั้งสองสิ่งนี้เข้าด้วยกัน กระทั่งมีกิจกรรมที่ชื่อว่า Hackathon ของ Startup Thailand หรือการประกวดแผนธุรกิจในโจทย์ Social Impact (ผลลัพธ์ทางสังคม) ธนันบอกกับเราว่า ‘ถึงเวลาลงสนามแล้ว’

“เราอยากจะลงมือสร้างอะไรอย่างเป็นจริงเป็นจัง ซึ่งครั้งหนึ่งในระหว่างการทำงานเป็นที่ปรึกษาธุรกิจ เรามีโอกาสให้คำปรึกษากับบริษัทที่ขายเคมีเกษตร ตอนนั้นรู้อยู่แล้วว่าเคมีเกษตรมันฉีดน้ำยาอันตราย แต่พอเราไปลงพื้นที่ศึกษาในไร่ สวน นา เราเจอว่าเขาฉีดเยอะกว่าที่รู้มาก โอ้โห ของที่กูกินที่บ้าน ล้างยังไงก็ไม่ออก กลับมาบ้านก็รู้สึกว่ากำลังกินยาพิษอยู่ จึงเริ่มคิดว่าเราควรมีอาหารปลอดภัยกิน

“พอไปศึกษาก็พบว่า อาหารปลอดภัยบ้านเราโคตรแพง ราคาไม่ได้เผื่อให้คนกินได้ทุกวัน และเราในฐานะผู้บริโภคก็กลับมาคิดว่า ทำอย่างไรให้ที่บ้านมีของปลอดภัยกินในราคาไม่แพง จึงหาต่อว่ามันแพงที่ตรงไหน ปรากฏว่าต้นทางไม่ได้แพงมาก แต่มาแพงระหว่างทาง โลจิสติกส์ ค่าการตลาด บวกกับวัตถุมันถูกมองว่าเป็นของพรีเมียม และของพรีเมียมไม่ควรขายถูก

"เรารู้สึกว่าถ้าไม่ซื้อผ่านระหว่างทาง แต่ไปซื้อกับคนปลูกคนเลี้ยงน่าจะได้ถูกกว่า ซึ่งจริง แต่ต้องซื้อทีละเยอะๆ แล้วทำอย่างไรถึงจะซื้อได้ครั้งละเยอะๆ เลยคิดได้ว่าเราซื้อคนเดียวไม่ได้ ต้องซื้อทั้งหมู่บ้าน จึงไปคิดโมเดลรวมทั้งหมู่บ้านว่าใครอยากกินอาหารออร์แกนิค แล้วสั่งตรงจากเกษตรกรที่ไม่ไกลจากเรา ส่งมาที่หมู่บ้านเลยแล้วค่อยเอามาแบ่งกัน เราตั้งทีมชื่อว่า Green Save แล้วเอาไอเดียนี้ไปแข่งใน Startup Thailand ผลปรากฎว่าได้ที่หนึ่ง”

ธนันพบว่า เกษตรกรที่ปลูกเกษตรอินทรีย์หาลูกค้าไม่เจอ และคนกินอย่างเราๆ ก็หาที่ซื้อไม่ได้ ทำให้หลังจากการประกวด ธนันเดินหน้าเต็มสูบในการสานต่อ Green Save แต่เพราะอุปสรรคเป็นเรื่องปกติของคนทำงาน ธนันจึงมาถึงทางที่ต้องเลือก ระหว่างธุรกิจที่กำลังไปได้ดี กับอาการป่วยของแม่

PLANT:D สวนผักอินทรีย์ที่ตั้งต้นจาก ‘แม่’
“คุณแม่เป็น Stroke (โรคหลอดเลือดสมอง) เมื่อกลับจากโรงพยาบาล แม่ไม่สามารถเดินสวนที่เป็นงานอดิเรกได้ จากคนชอบทำงานก็เฉา นั่งดูทีวีทั้งวัน เราก็รู้สึกว่า ไม่เวิร์คแล้วเพราะในระยะยาวจะต้องเจ็บป่วยแน่ๆ เลย เราก็เลยคิดว่า ปลูกอะไรดีที่ได้เดินดูแต่เดินนิดเดียว เราก็นึกถึงผัก จากนั้นจึงดีไซน์เป็นโต๊ะเล็กๆ ปลูกผักอะไรหลายๆ อย่าง ดูแลรดน้ำพรวนดินในกระถาง พอออกแบบเสร็จและให้แม่ทำ ซึ่งมันเวิร์ค แต่ก็ยังไม่ได้คิดว่าจะทำเป็นธุรกิจเพราะตอนนั้นเราก็กำลังเริ่มกับ Green Save เพราะชนะมาแล้ว ก็อยากวิ่งต่อ

“พอเราไปเล่าให้เพื่อนฟัง เขาก็ไปลองทำกับพ่อแม่ซึ่งเป็นที่สนใจมาก แต่พอปลูกเสร็จแล้วไม่เวิร์ค เพราะตอนเราทำงานเรามีเวลาอยู่ที่บ้านด้วย เราไปหยิบจับช่วยดูบ้าง แต่ไม่ได้เข้าไปช่วยทำสวนนะ ทำแต่ส่วนเล็กๆ น้อย แต่เพื่อนส่วนใหญ่ไม่มีเวลาทำอย่างนั้น สิ่งนี้เป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้คนสูงอายุสามารถทำสวนผักเล็กๆ ในบ้านของตัวเองได้ โดยเฉพาะผู้สูงอายุที่ไม่ได้คล่องแคล่วว่องไว

"เราเลยคิดว่า ถ้าอย่างนั้นต้องมีใครสักคนมาช่วยดูแลแบบนี้ในชุมชนผู้สูงอายุ เพราะบ้านเดียวไม่ไหวแน่ๆ ถ้ามีใครสักคนมาช่วยก็ต้องจ้างเขา แต่จ้างอย่างไรจะไหว ก็ต้องเป็นหลัก 20-30 บ้าน ลงขันกันจ้าง บ้านละนิดละหน่อย เช้าอยู่บ้านนี้ สายอยู่บ้านนู้น หมุนเวียนกันไป อย่างนี้ถึงจะอยู่ได้ แต่จะเอาตังค์ที่ไหนมาจ้าง? ก็เลยมาคิดว่าเราไม่ควรปลูกผักเป็นงานอดิเรกเฉยๆ แล้ว ควรมี business model โดยการขายผัก และนำกำไรมาจ้างคน และเหลือพอให้เป็น operation ได้ด้วย นั่นคือโมเดลของ Social Enterprise” 

เมื่อ PLANT:D ถือกำเนิดในขณะที่ Green Save ก็กำลังเติบโต ธนันในฐานะซีอีโอจึงมองว่าเขาไม่อาจทำสองสิ่งไปพร้อมๆ กันได้ เมื่อถึงทางแยกนี้ ธนันเลือกที่จะไปต่อกับ PLANT:D ด้วยเหตุผลที่ว่า สิ่งนี้มีแม่ของเขาประกอบอยู่ เขาหยุดขยายงานของ Green Save และมาเริ่มต้นทำ PLANT:D อย่างจริงจัง 

“ตอนนี้เรามี 5 ชุมชนที่เริ่มต้นทำงานและเริ่มมี โครงสร้างในการแก้ปัญหาผู้สูงอายุ เพราะเมื่อเขาเริ่มเกษียณ คนที่ไม่ค่อยมีเงินเยอะซึ่งมีจำนวนครึ่งหนึ่งของผู้สูงอายุวัยเกษียณ การออกจากบ้านจึงเป็นเรื่องสิ้นเปลือง พออยู่บ้านก็รู้สึกว่าเหงาและไม่รู้ว่าโลกข้างนอกเป็นอย่างไร เขาเหล่านั้นจะดูทีวีเป็นหลัก นั่งๆ นอนๆ และมีอาการออฟฟิศซินโดรม และพอไม่ได้มีการโต้ตอบสื่อสารกับคนเพราะดูทีวีอย่างเดียว ก็ทำให้เกิดการเสื่อมด้านสุขภาพและการทำงานของสมอง

"โจทย์ของ Plant:D คือ หนึ่ง ทำอย่างไรไม่ให้นั่งๆ นอนๆ ดูทีวีทั้งวัน ได้ลุกออกมาทำสวนผักในบ้าน สอง จัดการเรียนรู้ในชุมชนให้ออกจากบ้านมาเจอกัน มีเพื่อน มีสังคม มีเรื่องที่จะคุยกันเป็นสาระจริงๆ และสุดท้าย ขายผักเป็นรายได้ได้ด้วย นี่คือสิ่งที่เราทำ” 
การเดินทางของ PLANT:D มีโจทย์ปลายทางที่ใหญ่ไม่น้อย เขาบอกกับเราว่า การแก้ปัญหาไม่ควรจบที่ซอยเดียว หรือหมู่บ้านเดียว เพราะธนันเห็นโอกาสในการขยายแนวคิดนี้ไปยังชุมชนทั้งเมืองหลวง ขณะเดียวกัน ด้วยความที่ธนันรับรู้ถึงการมีอยู่ของปัญหามากมาย เขาเริ่มสนใจในประเด็นการศึกษา ด้วยเหตุผลที่ว่า 
“ผมเคยไปเรียนรามฯ มาแล้ว และ 1 ปีสามารถสอบเข้าวิศวะ จุฬาฯ ได้ แสดงว่าการเรียนในระดับที่เรียนดี คะแนนดี มันเรียนเองได้ แต่คำว่าเรียนเองได้ในสมัยนั้นมันแปลว่าสอบได้คะแนนเยอะเท่านั้น ไม่ได้แปลว่าเข้าใจอะไรเยอะ 
“ขณะเดียวกัน เรามาทำกิจการส่วนตัว ไม่ต้องฝากชีวิตไว้ให้ใครมากำหนดว่าเราจะมีอนาคตความก้าวหน้าอย่างไร เรากำหนดเองได้ และระหว่างทำงาน เราจบวิศวะ แต่มาทำงานการตลาด มาเปิดธุรกิจเองซึ่งต้องเรียนรู้ทุกเรื่อง การเงิน บุคคล เรื่องพวกนี้ต้องเรียนใหม่หมดเลย เรามีประสบการณ์จากการเรียนรู้ในเรื่องที่เราไม่ได้เรียนจากสถาบันการศึกษาในระบบ เพื่อนำมาใช้เป็นวิชาชีพในการทำงานหาเลี้ยงตัวเองและครอบครัว ทำให้เรามีความเชื่อมากว่า คนเราสามารถเรียนรู้เรื่องที่เราอยากเรียนรู้ได้เอง โดยที่ไม่ต้องผ่านโรงเรียนก็ได้” 

แลนด์สเคปของการศึกษาผ่านแว่นตาของนักการตลาด
“ผมเคยไม่มีความหวังใดๆ ฝากไว้กับระบบโรงเรียนเลยนะ” เขากล่าวและเว้นช่วงให้ความคิดได้ย้อนเวลา  
“ความหวังนั้นกลับมาตอนไหน” เราถามกลับ 
“การเปลี่ยนแปลงของประเทศนี้ ควรทำให้คนมีปัญญาถึงจะเปลี่ยนประเทศได้ แล้วคำว่าปัญญาไม่ได้แปลว่าสอบได้กี่คะแนน พอโรงเรียนวัดคนโดยการสอบ ผมจึงรู้สึกว่าโรงเรียนอาจไม่ใช่ทางออกของการเปลี่ยนแปลงสังคมในยุคนี้ แต่เชื่อมั่นว่าการศึกษาที่สร้าง ‘ปัญญา’ คือทางออก” 
แม้ธนันจะเป็นผลผลิตจากระบบการศึกษาไทย แต่รายทางชีวิตของเขาเท่าที่ผ่านมา ได้ย้ำกับธนันว่า การศึกษาไทยในปัจจุบันไม่ได้สร้างคนให้เกิด ‘ปัญญา’ ถึงขั้นว่าธนันได้ทำ Home school เพื่อให้ลูกของเขาหลุดออกจากโซ่ตรวนของการผลิตคนสู่ห่วงโซ่อุตสาหกรรม แต่จากการทำงานที่ผ่านมาก็ทำให้ธนันได้มองมุมกลับของปัญหา ประกอบกับการได้มาร่วมงานกับ 'โครงการผู้นำแห่งอนาคต' ในฐานะ Intrapreneur และได้มาร่วมงานกับโครงการย่อยที่ชื่อว่า 'ก่อการครู' โลกทัศน์ต่อระบบการศึกษาของเขาจึงค่อยๆ เปลี่ยนไป

“ผมได้เรียนรู้บางอย่างที่จะทำให้เริ่มต้นเข้าใจระบบนิเวศของสิ่งนี้มากขึ้น เช่น ระบบของการศึกษาทำให้ครูมีภาระมากเกินไปโดยเฉพาะการทำเอกสาร ถ้าในมุมของ Startup หรือ Innovation เราจะตั้งโจทย์ว่า จะทำอย่างไรให้กระบวนการนี้ถูกตรวจสอบว่าควรมีอยู่จริงไหม หรือในส่วนไหน แต่ถ้าต้องมีอยู่ ทำอย่างไรให้ไม่ไปกินหน้าที่หลักของครู ผมยังไม่เข้าใจว่า ทำไมระบบมันต้องทำอะไรเยอะขนาดนี้ ทำแล้วเป็นประโยชน์จริงหรือเปล่า วิธีการที่ทำอยู่ ทำแบบที่คนฉลาดทำแล้วหรือยัง สิ่งนี้ยังต้องหาต่อ
“มาเจอกับระบบนิเวศแบบไหนในโปรเจ็คต์นี้” เราถาม 
“ผมเจอว่ามีครูที่ตั้งใจเยอะกว่าที่คาดคิด เดิมที่ผมคิดคือครูส่วนใหญ่ก็สอนไป เด็กได้ก็ได้ ก็ถ้าไม่ได้ก็เป็นกรรมของเด็ก ครูที่ตั้งใจทุ่มเทเหมือนในหนังอาจจะมีอยู่จำนวนน้อย แต่พออยู่ในมุมนี้แล้ว ผมคิดว่ามีพลังอยู่ในระบบของครู เป็นคนๆ กระจายอยู่ทั่วประเทศเยอะเหมือนกันนะ แต่ก็มีพลังที่ดูดกินแบตเตอรี่ครูเยอะเหมือนกัน คือถ้าครูมีพื้นที่ที่ปลอดโปร่งโล่งจากการประเมิน เอกสาร หรือความกดดันจากเพื่อนร่วมงานเราจะเห็นได้เลยว่าครูทำอะไรได้บ้าง”
“การศึกษาเป็นโจทย์ที่ใหญ่ เราจะต้องคิดแบบไหนดีถึงจะไปต่อได้” เราถาม 
“ผมไม่ได้อยู่ในระบบ ผมก็ห้าวได้ (หัวเราะ) แต่ในฐานะของคนที่อยู่ในระบบ เช่น มีน้องคนหนึ่งบอกว่า ผอ. บอกว่าไม่เห็นต้องมา มาทำไม ต่อให้มาเอง จ่ายตังค์เอง ก็ยังบ่น กลับไปก็อาจจะโดนบ่นอีก และอาจจะเป็นที่เพ่งเล็งด้วย คือเหมือนบริษัทที่ไม่ค่อยแอคทีฟมาก ใครขยันมาก็เป็นภัยต่อเพื่อนร่วมงานถ้า ผอ. สนใจ แต่ถ้าเขาไม่สนใจ ครูก็จะหัวเดียวกระเทียมลีบ”

"เราคิดว่าหลายๆ อย่างเปลี่ยนแปลงเชิงระบบได้จากนวัตกรรมข้างนอกแล้วเอาไปใส่ คือ ecosystem ของระบบมันก็มีเรื่องของระบบราชการ ผมเห็นโอกาสหนึ่งคือเรื่อง ระบบราชการที่ต้องมีเป้าหมาย มี KPI ในการทำงานภาคสังคมเราสามารถประสานพลังกับระบบ โดยการที่ทำให้เขาได้เป้าหมาย ได้ผลงาน แต่เราได้เนื้องานจริงๆ ด้วย โดยใช้ทรัพยากรของเขาและความแข็งแรงที่ระบบมีอยู่

"หรืออีกเรื่องคือ ระบบจะอยู่เฉยๆ ไม่ได้หากมีบางที่ทำผลงานได้ดีมากๆ และเป็น role model เหมือนตอนผู้ว่าฯ เชียงราย (ณรงค์ศักดิ์ โอสถธนากร เป็นที่รู้จักจากกรณีช่วยเหลือ 13 หมูป่า - ผู้เขียน) ฉะนั้นในราชการจะมีโอกาสในเชิงระบบอยู่ คือ การสร้างตัวอย่างของการเปลี่ยนแปลงให้ประจักษ์ จะเป็นกลไกหนึ่งในการเปลี่ยนแปลง ใช้ธรรมชาติของระบบให้มันทำงานและขยายผล”

ธนันย้ำกับเราว่า ความเห็นของเขาคือสายตาของคนนอก และเป็นสายตาที่ไม่ได้มองผ่านแว่นของราชการ แต่เป็นแว่นของนักวางแผนกลยุทธ์

"เราสร้างระบบการศึกษาขึ้นมาในยุคที่โลกเคลื่อนไหวอย่างเชื่องช้า แต่ตอนนี้ ตำราที่เรียนเพื่อปริญญา 4 ปี ก็เป็นความรู้ที่สรุปมาจาก 10 ปีที่แล้ว แถมเป็น 4 ปีที่อาจเกิดบางอย่างที่เปลี่ยนแปลงไปโดยสิ้นเชิง เอาง่ายๆ คนเรียนสื่อสารมวลชนบอกว่า ออฟไลน์จะไม่รอดแล้ว ออนไลน์กำลังมา แต่ในอีก 10 ปีข้างหน้า แม้แต่เฟซบุ๊ค ไอจี ทวิตเตอร์ อาจเอาท์ออฟเดทเหมือนกับทีวีในตอนนี้ก็ได้

"เมื่อโลกหมุนเร็วขนาดนี้ ระบบมันเคลื่อนไม่ทัน เพราะ หนึ่ง ระบบมันไม่เดือดร้อนทันทีต่อการเปลี่ยนแปลงที่เร็ว และ สอง เพราะระบบมีองคาพยพที่ใหญ่ จะเปลี่ยนอะไรก็ช้า แต่ขณะเดียวกัน ที่ผมบอกว่าการเปลี่ยนระบบ บางครั้งมันเปลี่ยนได้ด้วยกลไกที่ทำให้ระบบเดือดร้อนในการคงอยู่แบบเดิม และถ้าเราไม่ทำอะไร ชาติเราคงอยู่ไม่รอด ชาติเราอาจจะเป็นได้แค่แรงงานของโลก งานไหนใช้แรง ใช้คนไทย ถ้าใช้สมองต้องจ้างคนอื่น น่ากลัวนะ”

เมื่อจักรวาลให้รางวัลกับความเหนื่อยยาก
หลายๆ บทเรียนของธนัน ที่เขาย่นย่อการเดินทางกว่าครึ่งของชีวิตผ่านบทสนทนาในครั้งนี้ ถูกบอกเล่าด้วยน้ำเสียงที่หนักแน่น ผ่านสายตาที่เป็นประกาย และผ่านเจตจำนงที่มั่นคง ไม่ว่าจะเป็นความรัก การเรียน การทำงานเพื่อความมั่นคงของชีวิต หรือการทำงานเพื่อความมั่นคงของสังคม คล้ายว่าเขาเองก็ได้กลับไปสำรวจตรวจสอบรายทางที่ผ่านมาอยู่เสมอ ทำให้วันนี้ เราสัมผัสสิ่งหนึ่งได้ว่า เขาค้นพบสิ่งที่ต้องทำในชาตินี้แล้ว

“ตัวผมค่อยๆ เปลี่ยนจากการยืนยันว่าเราเป็นคนที่คิดได้ดีและถูก มาเป็นการพยายามเข้าใจสภาวะและคนที่กำลังจะไปทำงานด้วยกันมากขึ้น ถ้าสรุปทั้งหมดที่ผ่านมาเราเปลี่ยนแปลงในมุมวิธีการคิด มุมมองต่อผู้อื่นกับเรา จากที่เราเคยรู้สึกว่าฉลาดกว่า ถ้าคุณมีปัญหาอยู่แล้วผมมาช่วย คุณจงฟังผม แต่ตอนนี้ผมรู้สึกว่าอะไรที่มันเป็นปัญหาคือยอดบนสุดเลย แต่ข้างล่างของมันมีอีกเยอะมาก อย่าเพิ่งคิดว่าต้องทำอะไรจนกว่าเราจะพอเห็นภาพที่ชัดพอสมควร ซึ่งเราก็อาจยังไม่รู้ทั้งหมดด้วยนะ แต่ชัดพอสมควรที่จะเริ่มเข้าใจตรงกันกับเขา หรือชวนเขามองในมุมบางมุมแล้วเขาเห็นด้วย จึงจะเริ่มแก้ปัญหา 
"มุมในการรับฟังและเชื่อว่าเขาทำเต็มที่แล้ว แต่เขามีขอบเขตเหมือนที่เรามีขอบเขต คือความเข้าใจ ความรู้ ความสามารถ ดังนั้นจึงต้องมาช่วยกันพัฒนาขอบเขตนั้นให้กว้างขึ้นทั้งสองฝ่าย และเอามาร่วมกันให้ได้ ตรงนี้ผมคิดว่ามันคือการเติบโตจากการทำงานในภาคสังคมที่ผ่านมาครับ”  
อีกสิ่งหนึ่งที่เขาบอกเรา นั่นคือจักรวาลเริ่มให้รางวัลจากความเหนื่อยยากในการเป็นแบบอย่างให้กับลูก แต่มีสิ่งหนึ่งที่จักรวาลให้รางวัลเขามานานแล้ว สิ่งนั้นก็คือ 
“สาวที่ผมลงทุนตั้งใจเรียน เธอคือภรรยาของผมในวันนี้นะครับ” ธนันยิ้มกว้าง 
SHARE
Writer
TodayIDie
A storyteller
“ ลูกสาวชาวประมงลุ่มทะเลอ่าวไทย ”

Comments